Sudan’da devam eden çatışmaların ekonomi üzerindeki etkisi, resmi istatistiklerin ötesindeki bir tabloya dönüşüyor. Bankalar kapalı, tedarik zincirleri kırılmış durumda ve devletin sunduğu imkânlar son derece sınırlı. Bu boşluktan doğan bir görünmez ekonomi, hem ülke içinde hem de diasporadan gelen para transferleri aracılığıyla hareket ediyor. Yalnızca para akışını değil, günlük yaşamın hayatta kalma dinamiklerini de yeniden şekillendiriyor.

Bir para transferinin yolculuğu — Leeds’teki bir hemşire, Omdurman’daki bir aracıya para gönderiyor ve uzun süredir güvene dayanan bir hesaplaşmanın ana hatlarını çiziyor. Resmi finansal işlemler yavaş ve sıkıntılı olduğunda, havala benzeri geleneksel ağlar devreye giriyor. Bu ağlar, bir hesap üzerinden başka bir hesapla bağ kurmak yerine güvene dayalı, dijitalden kağıda uzanan bir köprü kuruyor.

Kârlar ve maliyetler — Sudan, çoğu buğdayı ithal eden bir ülke olarak, döviz kurundaki her düşüşte ek maliyetlerle karşılaşıyor. Güncel durumda Sterlinle gönderilen 100 pound, Khartoum’da yaklaşık olarak 60-70 dolar aralığında karşılık bulabiliyor; brokerlerin marjları likiditenin fiyatını belirliyor. Resmi rezervler ve kamu gelirleri de savaş nedeniyle hızla eriyor; 2022’de GSYİH’nin yaklaşık yüzde 10’u olan devlet gelirleri, 2024 yılında yüzde 5’in altına gerilemiş durumda.

Toplumsal yapıyı saran bir ağ: Komşulara dokunan takaya ve mutfaklar

Bir evin mutfağına dönüşen topluluk mutfağı, bu parçalı ekonominin somut yüzü olarak karşımıza çıkıyor. Ülkede yaklaşık 700 gönüllü mutfuk, diyanın harcamalarını diyetle karşılayarak beslenmeyi sağlıyor. Elektrik kesintileri ve e-ticaret erişiminin kesilmesi, e-banking sistemlerini kullanmayı zorlaştırıyor; bu da mutfak bütçelerinin kırılganlığını artırıyor. Takaya geleneği, sokaklarda ve ağaçların altında toplulukları bir araya getiren bir dayanışma modeli olarak yeniden canlanıyor.

İyileştirme çabaları — Dünya çapında yardım çabaları ve diyardan gelen bağışlar, bu karmaşık ağın işleyişini destekliyor. Ancak bağışlar da tükendiğinde ağı güçlendirmenin sürdürülebilirliği tartışmalı hale geliyor. Port Sudan’da gördüğümüz gibi, krizin en uç noktalarında bile altyapı ve insani yardım programları, finansal akışların yetersizliği nedeniyle gecikiyor ya da kesiliyor.

Gelecek ve riskler — Resmi yardım planları, milyonlarca dolarlık geniş çaplı bir bütçeyi gerektiriyor; mevcut taahhütlerin yalnızca bir kısmı karşılanabiliyor. Paralel para transferleri ve yerel mutfak ağları, devletin elindeki araçlar tükenirken temel bir altyapı olarak işlev görmeyi sürdürüyor. Ancak bu mekanizmanın kırılganlığı da artıyor: bazı bölgelerde ağlar güvenlik tehditleri ve siyasi çatışmalar nedeniyle bölünmüş durumda.

Bu tablo, uluslararası sahnede insani yardımların nasıl yeniden tasarlanması gerektiğine dair önemli bir ipucu sunuyor: Görünmez para akışları, resmi hesaplar kadar etkili olabilir; ancak bunlar düzenli denetim, hesap verilebilirlik ve uzun vadeli finansman olmadan istikrar kazanamaz. Yaşananlar, “göz ardı edilen altyapı” olarak görülebilecek bir sistemi görünür kılıyor ve uluslararası aktörleri, bu ağları güvenli, adil ve sürdürülebilir bir zemine çekmeye çağırıyor.