Vienna Üniversitesi’nden siyaset bilimci Heinz Gärtner’in Sky News Arabia’ya verdiği röportaja göre, İran’daki sahadaki denetim eksikliği yaklaşık 400 kilogram uranyumun durumunun belirsizleşmesine yol açıyor. Denetimlerin geri getirilmesinin, güvenlik garantileri ve yaptırımların kaldırılmasını içeren geniş bir anlaşma çerçevesinde ele alınabileceği belirtiliyor. Bu öneri, mevcut belirsizliğin yükselttiği tedirginliği ve riskleri vurguluyor.

Denetimlerin Önemi ve Bölgesel riskler

Gärtner’e göre Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın 2025’ten bu yana İran’a ilişkin sahada net bir görünüm sunamaması, izlenen materyalin nerede olduğu ve ne durumda olduğuyla ilgili belirsizliği artırıyor. Enfekte edilmemiş veya saklı kalmış bir miktar uranyum olduğuna dair şüpheler, bu kısımların hangi tesiste bulunduğunun netleşmesini engelliyor. Böyle bir durum, ilerleyen süreçte olası bir askeri operasyon veya karşı tarafların baskısını tetikleyebilecek bir güven krizi doğurabilir.

Geri dönüşün şartları ve üçlü unsur

Röportajda öne sürülen görüşlere göre, denetimlerin eski yayına dönmesi, taraflar arasında güven tesis edildikten sonra bir güvenlik garantisi, yaptırımların bazı ölçüde kaldırılması ve uranyum üretim ve depolama süreçlerinin net sınırlamalarını içeren üçlü bir çerçeveyle mümkün olabilir. Bu yaklaşım, İran’ın kaygılarını giderecek şeffaflıkla birlikte bölgesel tansiyonun da düşürülmesini amaçlar. Ancak süreç, hızlı bir uzlaşmadan çok, uzun müzakere gerektirecek bir yol olarak görülüyor.

Teşhis edilen kilit noktalar ve Isfahan-Buşehr tartışması

Gärtner, Isfahan tesisindeki mevcut belirsizliklerin boyutu ve hasarın kapsamı konusunda net bir bilgi edinmenin zor olduğunu belirtiyor. Ayrıca Buşehr reaktöründeki denetimlerin devam ettiği bilgisinin genel tabloya dinginlik kattığını ifade ediyor. Bu iki yerleşim, geçmişteki esnek veya katı denetim tercihleri nedeniyle, herhangi bir ilerlemenin kilit odak noktaları olarak öne çıkıyor. Uluslararası baskılar ve İran’ın NPT’ye ilişkin konumu da bu tartışmanın merkezinde yer alıyor.

İsrail ile ABD’nin, mevcut belirsizlik ve kırılganlık nedeniyle, bilgiye dayalı hareket etmekten çok, olası bir saldırıyı düşünmeden önce net doğrulamalar talep etmek durumunda kaldığı bir tablo ortaya çıkıyor. Ancak mevcut konjonktürde, denetimlerin tamamen geri getirilmesi halinde bile, siyasi ve güvenlik boyutlarının kapsamlı bir uzlaşı gerektirdiği vurgulanıyor.

Sonuç ve gelecek öngörüleri

Gärtner’in görüşleri, uluslararası diplomaside diyalog zemininin değişmediğini gösteriyor: Taraflar, güvenlik garantileri ve yaptırımların kaldırılması gibi başlıkları içeren, kapsamlı bir anlaşmaya ulaşabilirler. Ancak mevcut durumda, ilerlemenin yavaş ve koşullu olacağı değerlendirilmekte. İran için olası bir güvenlik çerçevesi, programın tamamen değiştirilmesi amacı taşımıyor; daha çok denetimlerin güvenilir bir şekilde geri dönmesi ve yeni denetim mekanizmalarının işlevsel hale gelmesi hedefleniyor.